Aparaty analogowe — historia i mechanika

Kamera otworkowa i początki fotografii

Podstawowa zasada optyczna aparatu fotograficznego — camera obscura — znana była już w starożytności. Przez mały otwór w ścianie zaciemnionego pomieszczenia lub pudełka zewnętrzny obraz rzutowany był na przeciwległą powierzchnię, odwrócony i pomniejszony.

Louis-Jacques-Mandé Daguerre i William Henry Fox Talbot opracowali niezależnie od siebie w 1839 roku pierwsze praktyczne metody utrwalania obrazu fotograficznego. Daguerre zastosował posrebrzaną blachę miedzianą (dagerotyp), Talbot — papier wysycony chlorkiem srebra (kalotyp). Oba procesy były poprzedzone pracami Josepha Nicéphore Niépce'a z lat 20. XIX wieku.

Ewolucja formatu i konstrukcji

Wczesne aparaty były urządzeniami o dużym formacie (płyty 8×10 cali lub większe), wymagającymi statywu i długich czasów ekspozycji. Wprowadzenie kliszy zwojowej przez George'a Eastmana w 1888 roku (aparat Kodak nr 1) umożliwiło popularyzację fotografii i zmniejszenie gabarytów sprzętu.

Kluczowe przełomy w historii aparatów małoobrazowych:

• 1925 — Leica I (Ernst Leitz Wetzlar) — pierwszy seryjnie produkowany aparat 35mm. Format klatki 24×36 mm, obiektyw Elmar 50mm f/3,5.
• 1932 — Rolleiflex (Franke & Heidecke) — dwuobiektywowa lustrzanka (TLR) formatu 6×6 cm. Jeden z najważniejszych aparatów średnioformatowych.
• 1936 — Ihagee Kine Exakta — pierwsza seryjnie produkowana jednooobiektywowa lustrzanka (SLR) na kliszę 35mm.
• 1959 — Nikon F — profesjonalna lustrzanka 35mm z wymienną optyką. Stała się standardem dla fotoreporterów na kilkadziesiąt lat.
• 1975 — Hasselblad 500C/M — aktualizacja linii aparatów 6×6 cm z wymienną tylną komorą, pozwalającą na zmianę kliszy w trakcie pracy.

Typy aparatów analogowych

Dalmierzowe (rangefinder)

Aparat dalmierzowy posiada oddzielny wizjer optyczny i układ pomiarowy odległości (dalmierz sprzężony z obiektywem). Wizjer pokazuje scenerię bezpośrednio — nie przez obiektyw. Mechanizm jest cichszy i kompaktowy w porównaniu z SLR.

Najbardziej znane modele: Leica M3 (1954), Leica M6, Voigtländer Bessa, Zorki-4, FED-2.

Jednooobiektywowe lustrzanki (SLR)

W lustrzance (Single Lens Reflex) wizjer pokazuje obraz przez ten sam obiektyw, który naświetla kliszę — za pośrednictwem lustra i pryzmatu pentagonalnego lub pentamiroru. Lustro unosi się w momencie otwarcia migawki.

Zaletą jest dokładne kadrowanie i możliwość korzystania z szerokiej gamy obiektywów wymiennych. Wadą — głośny mechanizm lustra i większe gabaryty.

Klasyczne modele: Nikon F3, Nikon FM2, Olympus OM-1, Pentax K1000, Minolta X-700, Canon AE-1 Program.

Średnioformatowe (medium format)

Aparaty formatu 120 dają negatywy w formatach 6×4,5 cm, 6×6 cm, 6×7 cm lub 6×9 cm. Większy negatyw oznacza drobniejsze ziarno i wyższą rozdzielczość szczegółów przy tej samej czułości.

Główne typy: dwuobiektywowe lustrzanki TLR (Rolleiflex, Yashica Mat), lustrzanki SLR ze szczytowym wizjerem (Hasselblad 500, Bronica, Mamiya RB67), aparaty dalmierzowe (Fuji GW690, Mamiya 7).

Migawki — typy i działanie

Migawka kontroluje czas ekspozycji kliszy. Dwa podstawowe typy stosowane w aparatach analogowych:

• Migawka szczelinowa (focal plane) — umieszczona bezpośrednio przed kliszą. Dwie zasłony (materiałowe lub metalowe) tworzą wędrującą szczelinę. Stosowana w SLR i aparatach dalmierzowych z wymienną optyką. Pozwala na krótkie czasy ekspozycji (1/1000–1/8000 s).
• Migawka listkowa (leaf shutter, Compur, Copal) — umieszczona wewnątrz obiektywu. Listki metalowe otwierają się i zamykają promieniście. Synchronizacja z lampą błyskową możliwa przy wszystkich czasach. Typowa dla aparatów średnioformatowych i niektórych kompaktów.

Mechanizm transportu filmu

Transport kliszy odbywa się ręcznie (dźwignia transportu) lub automatycznie (motorek). W aparatach 35mm jedna klatka przesuwa kliszę o 38 mm (24×36 mm + margines). Blokada podwójnego naświetlenia zapobiega przypadkowemu przeeksponowaniu tej samej klatki.

Klisze formatu 120 zwijane są na szpuli razem z papierem ochronnym. Liczenie kadrów odbywa się przez czerwone okienko w tylnej ścianie aparatu lub automatyczny licznik.

Sowieckie aparaty analogowe w Polsce

W PRL-u najszerzej dostępne były aparaty radzieckie produkowane przez zakłady LOMO, KMZ i FED: Zorki, FED, Zenit. Były to kopie lub rozwinięcia aparatów Leica (dalmierzowe) i Zeiss Contax (lustrzanki). Mimo niższej jakości wykonania, aparaty te pozwalają na uzyskanie dobrego negatywu i są dziś chętnie używane przez kolekcjonerów.

Aparat Zorki-4 (produkowany 1956–1973) to dalmierzowy aparat na kliszę 35mm z obiektywem Jupiter-8 50mm f/2 — kopia Zeiss Sonnar. FED-2 (1955–1970) jest bezpośrednią kopią Leici IIIa.

Mechanizm aparatu analogowego jest samowystarczalny — działa bez baterii przez wiele dziesięcioleci, o ile jest odpowiednio konserwowany.

Źródła zewnętrzne: Wikimedia Commons — Film cameras, Leica Camera — Historia