Klisze czarno-białe — przewodnik po materiałach negatywowych

Podstawy emulsji srebrowej

Negatyw fotograficzny to cienka warstwa emulsji żelatynowej zawierającej kryształki halogenków srebra (głównie bromku i jodku) naniesiona na podłoże z octanu celulozy lub polistyrenu. Pod wpływem światła kryształki tworzą utajony obraz, ujawniany następnie przez wywoływacz chemiczny.

Czułość materiału wyrażona w wartości ISO zależy od wielkości kryształków — większe kryształki dają wyższą czułość i wyraźniejszą ziarnistość, mniejsze — niższą czułość i drobniejsze ziarno.

Materiały o niskiej czułości (ISO 25–100)

Klisze wolne dają drobne ziarno i szeroki zakres tonalny. Stosowane do fotografii krajobrazowej, portretowej i studyjnej, gdzie dostępne jest odpowiednie oświetlenie lub możliwe jest użycie statywu.

• Ilford Pan F Plus (ISO 50) — bardzo drobne ziarno, wysoka rozdzielczość. Krzywa tonalna długa i łagodna. Wymaga precyzyjnej ekspozycji.
• Kodak Technical Pan (ISO 25–100) — materiał archiwizacyjny o ekstremalnie drobnym ziarnie i bardzo wysokim kontraście przy standardowym wywoływaniu. Wymaga specjalnych wywoływaczy (np. Technidol).
• Foma Fomapan 100 — klisza czeska, dobry stosunek jakości do ceny, dostępna w Polsce w formatach 35mm i 120.
• Adox CMS 20 II (ISO 20) — materiał przeznaczony wyłącznie do reprodukcji dokumentów i map, o wyjątkowo wysokiej rozdzielczości.

Materiały o średniej czułości (ISO 100–400)

Ten zakres czułości jest najbardziej uniwersalny. Klisze 400 ISO nadają się do większości warunków oświetleniowych — od słonecznego dnia po zaciemnione wnętrze.

Ilford HP5 Plus i Kodak Tri-X 400 to dwa najpopularniejsze materiały fotografii analogowej w Polsce i na świecie. Oba tolerują push processing — wywoływanie przy ekspozycji ustawionej na ISO 800 lub 1600 przy standardowym wywołaniu ISO 400, co pozwala fotografować w słabym świetle.

Materiały o wysokiej czułości (ISO 800–3200)

Klisze szybkie stosuje się w warunkach słabego oświetlenia lub przy fotografowaniu szybkich obiektów bez lampy błyskowej.

• Ilford Delta 3200 (nominalne ISO 1000–3200) — materiał T-grain o stosunkowo drobnym ziarnie jak na tę czułość. Najlepsze wyniki przy ekspozycji ISO 1000–1600.
• Kodak T-MAX P3200 (nominalne ISO 800–3200) — podobna charakterystyka do Delta 3200. Bardzo dobry wynik przy push processing do ISO 6400.
• Ilford HP5 Plus przy push ISO 3200 — standardowa klisza ISO 400 wywołana tak, jakby była eksponowana przy ISO 3200. Powiększa ziarnistość i kontrast.

Format 120 — fotografia średnioformatowa

Klisze rolkowe formatu 120 (6×4,5 cm, 6×6 cm, 6×7 cm, 6×9 cm) dają negatywy kilkakrotnie większe niż 35mm, co przekłada się na drobniejsze ziarno w stosunku do wielkości wydruku i głębsze ciemne tony.

Dostępne na polskim rynku klisze 120:

• Ilford FP4 Plus (ISO 125), HP5 Plus (ISO 400), Delta 100, Delta 400
• Kodak Tri-X 400, T-MAX 100, T-MAX 400
• Foma Fomapan 100, 200, 400
• Rollei Retro 80S, Rollei RPX 400

Wywoływacze do negatywów

Wywoływacz wpływa na kontrast, ziarnistość i czas pracy. Podstawowe typy:

• Wywoływacze ogólnego zastosowania (Ilford ID-11, Kodak D-76) — dobre ziarno, prawidłowy kontrast, rozcieńczenie 1:1.
• Wywoływacze acutancyjne (Rodinal/Adonal, Fomadon R09) — wzmacniają krawędziowy kontrast (efekt acutance), powiększają ziarnistość. Charakterystyczne dla estetyki klasycznych negatywów.
• Wywoływacze drobnoziarniste (Ilford Perceptol, Kodak T-MAX Developer) — redukują ziarnistość, obniżają nieznacznie czułość materialną.

Kombinacja kliszy i wywoływacza określa ostateczny charakter negatywu. Zmiana wywoływacza może znacząco zmienić estetykę tej samej kliszy.

Przechowywanie i trwałość

Nieeksponowane klisze przechowywać w miejscu chłodnym (4–10°C) i suchym. Ekspozycja na wysoką temperaturę lub wilgoć przyspiesza degradację emulsji. Wywołane negatywy przechowywać w archiwizacyjnych koszulkach polietylenowych (PE) lub polipropylenowych (PP) bez substancji zakwaszających.

Źródła zewnętrzne: Ilford Photo — Films, Kodak — Black and White Films